WHO: 10 hiểm họa lớn cho vấn đề sức khỏe toàn cầu trong năm 2019

Thế giới đang phải đối mặt với rất nhiều thử thách trong vấn đề sức khỏe toàn cầu. Đó là sự bùng phát của những bệnh có thể dự phòng bằng vaccine như sởi, bạch hầu; báo cáo về tỷ lệ kháng thuốc ngày một gia tăng của các loại bệnh nguyên khác nhau; tăng tỷ lệ béo phì cũng như lối sống tĩnh tại, lười vận động cho đến những vấn đề có tác động tiêu cực đến sức khỏe nhân loại như ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu và những cuộc khủng hoảng về vấn đề nhân đạo.

Để tập trung vào những mối hiểm họa toàn cầu này, năm 2019 sẽ là năm đầu tiên của kế hoạch 5 năm mới của WHO – Chương trình hành động toàn diện lần thứ 13. Chương trình này tập trung vào mục tiêu “1 tỷ x 3” (triple billion target): đảm bảo sự tiếp cận với chăm sóc sức khỏe toàn diện cho thêm 1 tỷ người, thêm 1 tỷ người được bảo vệ bởi hệ thống cấp cứu về sức khỏe và thêm 1 tỷ người được hưởng trạng thái sức khỏe tốt hơn. Để thực hiện được mục tiêu đó, việc nhận diện những mối hiểm họa chính trong vô vàn khía cạnh khác nhau của vấn đề sức khỏe toàn cầu là rất cần thiết.

Dưới đây là 10 hiểm họa chính theo WHO trong năm 2019:

  1. Ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu

Theo thống kê, 9/10 người đang phải hít thở không khí độc hại mỗi ngày. Trong năm 2019, ô nhiễm không khí được WhO xem là vấn đề môi trường lớn nhất đến sức khỏe nhân loại. Các tác nhân độc hại vi thể trong không khí có thể đi vào hệ hô hấp và tuần hoàn gây tổn thương tim, phổi, não và gây tử vong sớm đến khoảng 7 triệu người mỗi năm do ung thư, đột quỵ và các bệnh lý tim phổi. Khoảng 90% trường hợp tử vong này rơi vào các nước có thu nhập thấp và trung bình do tác động của chất thải công nghiệp, vận tải và nông nghiệp cũng như bụi than bếp lò và các chất đốt sinh hoạt.

Nguyên nhân chính của ô nhiễm không khí (đốt cháy các nhiên liệu hóa thạch) cũng là yếu tố đóng góp chính đến biến đổi khí hậu, vấn đề ảnh hưởng đến sức khỏe con người theo những cách khác nhau. Dự báo trong giai đoạn 2030-2050, biến đổi khí hậu sẽ gây thêm 250.000 tử vong mỗi năm do suy dinh dưỡng, sốt rét, tiêu chảy và sốc nhiệt.

Tháng 10/2018, WHO đã lần đầu tiên tổ chức Hội nghị toàn cầu về ô nhiễm không khí và sức khỏe ở Geneva. Các quốc gia và tổ chức tham dự đã đưa ra hơn 70 cam kết nhằm cải thiện chất lượng không khí. Trong năm nay, Hội nghị thượng đỉnh về khí hậu của Liên hợp quốc tổ chức vào tháng 9 sẽ tập trung vào mục tiêu đẩy mạnh những chương trình hành động đối với khí hậu toàn cầu. Ngay cả khi những cam kết của các quốc gia trong Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu đã được đảm bảo thì thê giới vẫn đang trong quá trình nóng lên tới hơn 3 độ trong thế kỷ này.

  1. Các bệnh không lây nhiễm

Các bệnh không lây nhiễm như đái tháo đường, ung thư, bệnh tim…  là nguyên nhân gây ra đến 70% tử vong trên thế giới, tương đương với 41 triệu người. Trong đó, 15 triệu người tử vong sớm trong độ tuổi từ 30 – 69.

Hơn 85% các trường hợp tử vong sớm đó đến từ những nước có thu nhập thấp và trung bình. Có 5 yếu yếu tố nguy cơ chính thúc đẩy các bệnh lý trên, đó là: hút thuốc lá, lười vận động, sử dụng các thức uống có cồn, chế độ ăn uống kém lành mạnh và ô nhiễm không khí. Ngoài ra, các tác nhân này cũng gây nên nhiều vấn đề đối với sức khỏe tâm thần khởi phát từ lứa tuổi trẻ: một nửa trong số đó bắt đầu ở lứa tuổi 14 nhưng đa phần không được phát hiện và điều trị, dẫn đến tự tử chính là nguyên nhân tử vong đứng hàng thứ hai của lứa tuổi 15-19.

Giữa những vấn đề này, WHO sẽ làm việc với chính phủ các nước để đưa ra các giải pháp nhằm mục tiêu giảm tỷ lệ lười vận động thể chất của toàn cầu xuống còn 15% vào năm 2030.

  1. Đại dịch cúm toàn cầu
    A woman checks the temperature of her sick husband in a middle class household in Kathmandu. They both wear face masks while other members of the family isolate themselves from the sick man.

Thế giới sắp phải đối diện với đại dịch cúm tiếp theo. Vấn đề là chúng ta không thể dự đoán được khi nào nó sẽ xảy ra và mức độ nghiêm trọng của nó.

WHO đang theo dõi liên tục tình hình lưu hành virus cúm để phát hiện các chủng tiềm tàng gây đại dịch với sự tham gia của 153 viện nghiên cứu trong 114 quốc gia khác nhau. Mỗi năm, WHO sẽ ra khuyến cáo chủng virus nào nên được chủng ngừa để dự phòng bệnh cúm theo mùa.

  1. Điều kiện sống tồi tàn, dễ bị tổn hại

Hơn 1.6 tỷ người (chiếm 22% dân số toàn cầu) phải sống trong những điều kiện sống tồi tàn và bị đe dọa hằng ngày bởi hạn hán, nạn đói, chiến tranh,… trong khi hệ thống y tế yếu kếm, không thể cung cấp ngay cả những chăm sóc sức khỏe cơ bản.

Vấn đề này tồn tại ở gần như mọi khu vực trên thế giới, nơi mà tới một nửa các mục tiêu chính trong vấn đề phát triển bền vững, bao gồm cả sức khỏe bà mẹ và trẻ em, vẫn chưa được đáp ứng.

WHO sẽ tiếp tục làm việc với các quốc gia này để tăng cường các hệ thống y tế giúp chuẩn bị tốt hơn trong việc phát hiện sự bùng phát các dịch bệnh cũng như cung cấp các dịch vụ y tế chất lượng cao cho sức khỏe cộng đồng, trong đó có tiêm chủng.

  1. Vi sinh vật kháng thuốc

Sự phát triển của các  thuốc kháng sinh, kháng virus và thuốc chống sốt rét là một trong những thành tựu to lớn của y học hiện đại. Tuy nhiên, thời đại hoàng kim của các thuốc này đang dần qua đi. Vấn nạn kháng thuốc của các chủng vi khuẩn, virus, ký sinh trùng và nấm đang đe dọa đưa chúng ta vào thời kỳ khó khăn trong kiểm soát các bệnh nhiễm trùng như viêm phổi, lao, lậu và nhiễm khuẩn salmonella,… Khả năng dự phòng nhiễm trùng kém đi sẽ gây nhiều ảnh hưởng nghiêm trọng đến những phương pháp trị liệu khác như phẫu thuật và hóa trị.

Đề kháng thuốc kháng lao là một rào cản ghê gớm trong chiến dịch chống lại căn bệnh đã ảnh hưởng đến khoảng 10 triệu người và gây 1,6 triệu tử vong mỗi năm. Trong năm 2017, khoảng 600 000 trường hợp mắc lao đã kháng với rifampicin – loại thuốc chống lao first-line, hiệu quả nhất – và 82% trong số này nhiễm lao đa kháng thuốc.

Tình trạng kháng thuốc được thúc đẩy bởi việc sử dụng thuốc bừa bãi, không chỉ ở người, mà còn ở các loài động vật, đặc biệt là trong sản xuất thực phẩm cũng như trong vấn đề môi trường. WHO đang làm việc với các lĩnh vực này để thực hiện kế hoạch hành động toàn cầu nhằm khắc phục tình trạng kháng thuốc bằng cách tăng cường nhận thức và kiến thức, giảm thiểu tình trạng nhiễm trùng và khuyến khích sử dụng thuốc một cách thận trọng.

  1. Ebola và các bệnh nguyên nguy hiểm khác

Năm 2018, Cộng hòa Dân chủ Congo đã chứng kiến ​​hai đợt dịch Ebola riêng biệt, cả hai đều lan sang các thành phố hơn 1 triệu dân. Một trong những tỉnh bị ảnh hưởng nằm trong vùng xung đột chính trị.

Kế hoạch chi tiết R&D của WHO nhằm xác định các bệnh và mầm bệnh có khả năng gây ra tình trạng khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng nhưng thiếu phương pháp điều trị và vaccine hiệu quả. Danh sách theo dõi ưu tiên cho nghiên cứu và phát triển này bao gồm Ebola, một số bệnh sốt xuất huyết khác, Zika, Nipah, Hội chứng hô hấp Trung Đông do coronavirus (MERS-CoV), Hội chứng hô hấp cấp tính nặng (SARS) và bệnh X, đại diện cho nhu cầu cấp thiết phải chuẩn bị ứng phó với các tác nhân chưa rõ nhưng có khả năng gây ra một dịch bệnh nghiêm trọng.

  1. Dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu yếu kém
    Pediatrics ward tent set up by the Canadian Red cross in front of the Ormoc District Hospital.

Chăm sóc sức khỏe ban đầu thường là điểm tiếp xúc đầu tiên của cộng đồng với hệ thống chăm sóc sức khỏe của họ, và lý tưởng nhất là cung cấp dịch vụ chăm sóc toàn diện, giá cả phải chăng, dựa vào cộng đồng trong suốt cuộc đời.

Chăm sóc sức khỏe ban đầu có thể đáp ứng phần lớn nhu cầu sức khỏe của một người trong suốt cuộc đời. Hệ thống y tế với chăm sóc sức khỏe ban đầu mạnh là cần thiết để hướng đến chăm sóc y tế toàn diện.

Tuy nhiên, nhiều quốc gia không có hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu đầy đủ. Sự thiếu sót này có thể là do sự hạn chế về nguồn lực ở các nước thu nhập thấp hoặc trung bình, nhưng cũng có thể do trọng tâm hướng đến trong vài thập kỷ qua là về các chương trình y tế đơn lẻ. Vào tháng 10 năm 2018, WHO đã đồng tổ chức một hội nghị toàn cầu lớn ở Astana, Kazakhstan, tại đó tất cả các quốc gia cam kết đổi mới các cam kết chăm sóc sức khỏe ban đầu được đưa ra trong tuyên bố Alma-Ata năm 1978.

Năm 2019, WHO sẽ làm việc với các đối tác để tái thiết và tăng cường hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu ở các quốc gia và theo dõi việc thực hiện các cam kết cụ thể được đưa ra trong Tuyên bố Astana.

  1. Chủ nghĩa bài vaccine
    May 6, 2014

Sự do dự trong chủng ngừa vaccine – sự miễn cưỡng hoặc từ chối chủng ngừa mặc dù có sẵn vaccine – đe dọa đảo ngược tiến trình đẩy lùi và xóa sổ các bệnh có thể phòng ngừa bằng tiêm chủng. Tiêm vaccine là một trong những biện pháp phòng bệnh hiệu quả nhất – hiện đang giúp ngăn ngừa 2-3 triệu ca tử vong mỗi năm và có thể thêm đến 1,5 triệu trường hợp nếu phạm vi tiêm chủng toàn cầu được cải thiện.

Ví dụ, các thống kê về bệnh sởi đã chứng kiến ​​sự gia tăng 30% số ca mắc bệnh trên toàn cầu. Lý do cho sự gia tăng này khá phức tạp và không phải hoàn toàn là do chủ nghĩa bài vaccine. Tuy nhiên, một số quốc gia đã gần như xóa sổ được căn bệnh này lại chứng kiến ​​sự bùng phát trở lại của nó.

Những lý do hình thành nên chủ nghĩa bài vaccine là rất phức tạp; Nhóm tư vấn vaccine của WHO cho rằng sự tự mãn cùng các bất tiện trong việc tiếp cận sử dụng vaccine và sự thiếu hiểu biết, thiếu tự tin là những lý do chính dẫn đến sự do dự trong chủng ngừa vaccine. Nhân viên y tế, đặc biệt là y tế cộng đồng, phải là người cố vấn đáng tin cậy và có ảnh hưởng nhất trong các quyết định tiêm chủng, đồng thời họ phải được hỗ trợ để cung cấp thông tin chính xác và đáng tin cậy về vaccine.

Năm 2019, WHO sẽ đẩy mạnh công tác đẩy lùi ung thư cổ tử cung trên toàn thế giới bằng cách tăng độ bao phủ của vaccine HPV trong số các biện pháp can thiệp khác. Năm 2019 cũng có thể là năm mà sự lây truyền bệnh bại liệt hại bị chấm dứt ở Afghanistan và Pakistan. Năm ngoái, có chưa tới 30 trường hợp mắc đã được báo cáo ở cả hai nước này. WHO và các đối tác cam kết hỗ trợ các quốc gia này tiêm phòng cho mọi trẻ em để tiến tới loại bỏ căn bệnh này mãi mãi.

  1. Sốt xuất huyết Dengue

Sốt xuất huyết Dengue, một bệnh lây truyền do muỗi, gây ra các triệu chứng giống cúm và có thể gây tử vong lên tới 20% các trường hợp bị sốt xuất huyết Dengue nặng. Đây cũng chính là mối đe dọa ngày càng tăng trong nhiều thập kỷ qua.

Một số lượng lớn các ca bệnh xảy ra trong mùa mưa của các quốc gia nhiệt đới như Bangladesh và Ấn Độ. Hiện nay, mùa dịch của nó ở các quốc gia này đang kéo dài đáng kể (năm 2018, Bangladesh chứng kiến số ca tử vong cao nhất trong gần hai thập kỷ) và căn bệnh này đang lan dần sang các nước có khí hậu ôn đới hơn như Nepal, các quốc gia mà trước đó rất hiếm thấy bệnh lý này.

Theo ước tính, có 40% dân cư trên thế giới có nguy cơ bị sốt xuất huyết Dengue và có khoảng 390 triệu ca bệnh mỗi năm. Chiến lược kiểm soát sốt xuất huyết Dengue của WHO nhằm mục đích giảm 50% tử vong vào năm 2020.

  1. HIV

Nhân loại đã đạt được nhiều tiến bộ trong công cuộc chống lại HIV, giúp mọi người trong cộng đồng được xét nghiệm, cung cấp cho họ thuốc kháng retrovirus (22 triệu đang điều trị) và giúp tiếp cận với các biện pháp phòng ngừa như điều trị dự phòng phơi nhiễm trước (PrEP, dùng thuốc kháng retrovirus để ngăn ngừa nhiễm trùng ở những người có nguy cơ nhiễm HIV).

Tuy nhiên, dịch bệnh vẫn tiếp tục hoành hành với gần 1 triệu ca tử vong mỗi năm do HIV/AIDS. Kể từ khi dịch bệnh bắt đầu, hơn 70 triệu người đã nhiễm bệnh và khoảng 35 triệu người đã tử vong. Hiện nay, khoảng 37 triệu người trên toàn thế giới đang sống chung với HIV. Tiếp cận những đối tượng như gái mại dâm, tù nhân, những người có quan hệ tình dục đồng giới nam hoặc người chuyển giới là một thách thức vô cùng lớn. Thông thường các nhóm đối tượng này bị loại trừ khỏi các dịch vụ y tế. Một nhóm dân cư có tỷ lệ nhiễm HIV ngày càng tăng là các cô gái và phụ nữ trẻ (15-24 tuổi), đó là những người đặc biệt có nguy cơ cao và chiếm 1 trên 4 ca nhiễm HIV ở vùng châu Phi hạ Sahara mặc dù chỉ chiếm 10% dân số.

Cũng trong năm nay, WHO sẽ làm việc với các quốc gia để hỗ trợ giới thiệu việc tự kiểm tra nhằm giúp những người nhiễm HIV biết tình trạng bệnh của họ và có thể tiếp cận điều trị (hoặc các biện pháp phòng ngừa trong trường hợp kết quả xét nghiệm âm tính). WHO và Tổ chức Lao động Quốc tế sẽ thực hiện một hoạt động theo hướng dẫn mới được công bố vào tháng 12 năm 2018 để hỗ trợ các công ty và tổ chức cung cấp các xét nghiệm tự kiểm tra HIV tại nơi làm việc.

Dịch từ bài viết: https://www.who.int/emergencies/ten-threats-to-global-health-in-2019

 

 

Trả lời